Pytania i Odpowiedzi dotyczące Międzynarodowe Prawa Rodzinnego

Międzynarodowe prawo rodzinne

Jaki wpływ ma międzynarodowe prawo rodzinne na mój rozwód?

W przypadku rodzin dwunarodowych stosunki prawne między zainteresowanymi nie są (tylko) oparte na prawie niemieckim, ale (również lub wyłącznie) na prawie innego kraju, które mogą mieć surowsze lub łagodniejsze warunki (np. W przypadku rozwodu lub procesu o pochodzenie dziecka) lub inne konsekwencje prawne zapewnia (np. w przypadku sporów majątkowych i świadczeń pozamałżeńskich).
Do prawnika należy sprawdzenie, który system prawny ma zastosowanie, oraz wyjaśnienie zasadniczych okoliczności sędziemu rodzinnemu. Często zdarza się, że tak się dzieje, w wyniku czego zakłada się oczywiście prawo niemieckie, chociaż miałby zastosowanie inny system prawny, który mógłby zapewnić klientowi bardziej hojne reguły.

W którym kraju mogę złożyć wniosek o rozwód?

Międzynarodowe prawo rodzinne określa zasady postępowania rozwodowego, w których krajach istnieje międzynarodowa jurysdykcja i według którego prawa małżeństwo jest rozwiedzione. Jeśli małżonkowie nie mają tego samego obywatelstwa lub mieszkają w różnych krajach, należy najpierw ustalić, czy wniosek rozwodowy może zostać złożony w Niemczech czy w innym kraju. Podczas tego badania należy zawsze pamiętać o momencie, w którym drugi małżonek może złożyć swój własny pozew rozwodowy, który następnie, jeśli w danym kraju istnieje międzynarodowa jurysdykcja, po zawisnięciu sprawy, będzie miał wpływ na kolejny pozew w innym kraju. Wbrew powszechnemu przekonaniu, kwestia ta nie zależy od tego, gdzie małżonkowie byli małżeństwem. Jeśli na przykład zawarli oni małżeństwo w Danii, nie ma związku między postępowaniem rozwodowym a Danią, chyba że jedno z nich lub oboje mieszkają w Danii lub posiadają obywatelstwo duńskie. Jeżeli oboje małżonkowie mieszkają za granicą i posiadają obywatelstwo niemieckie, Amtsgericht Berlin-Schöneberg posiada szczególną jurysdykcję na terenie całych Niemiec. W tym przypadku - jak w większości innych konstelacji - będzie również możliwość złożenia pozwu rozwodowego w drugim państwie; w zależności od okoliczności, jurysdykcja międzynarodowa może również istnieć w państwie trzecim. Jeżeli dostępne są dwa lub więcej krajów, małżonek chcący rozwieść się musi rozważyć, w którym kraju procedura może zostać przeprowadzona w szczególnie dogodny i oszczędny sposób oraz obiecać najlepsze rezultaty. Do samej procedury stosuje się regularnie lokalny regulamin wewnętrzny. W Unii Europejskiej zasady dotyczące jurysdykcji i prawa właściwego zostały w ostatnich latach ujednolicone kilkoma rozporządzeniami, których jednolite wdrażanie jest monitorowane przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości; należy jednak zauważyć, że niektóre państwa członkowskie zdecydowały się nie uczestniczyć w tym ujednoliceniu w ogóle lub uczestniczyć w pełni (np. Dania). W innych krajach Unii Europejskiej stosuje się rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich (w skrócie EUEheVO). Jego osobisty zakres stosowania obejmuje nie tylko obywateli tych państw UE, ale także wszystkie państwa trzecie. Zatem dla stosowania tego rozporządzenia przez sąd niemiecki nie ma znaczenia, czy jedno z zainteresowanych małżonków posiada obywatelstwo niemieckie, czy obywatelstwo kraju UE, lecz ma ono zastosowanie również do obywateli krajów trzecich, np. Rosji lub Tajlandii. Przy samym ustalaniu jurysdykcji międzynarodowej rozporządzenie nie opiera się przede wszystkim na obywatelstwie zainteresowanych stron, lecz na ich ostatnim wspólnym miejscu zamieszkania i na ich obecnym miejscu pobytu.

Zuständig sind danach die Gerichte desjenigen Staats:

  • in dem die Ehepartner beide aktuell leben oder
    in dem sie zuletzt gemeinsam gelebt haben, sofern einer von ihnen weiterhin dort lebt;
  • die internationale Zuständigkeit besteht auch in dem Land, in dem der eine Ehepartner jetzt lebt – für den Scheidungsantrag des anderen,
    in dem ein Ehepartner jetzt lebt , wenn beide gemeinsam den Scheidungsantrag einreichen. Damit ist in Deutschland die einverständliche Scheidung gemeint, bei der z.B. der in Deutschland lebende Ehepartner dem hier von dem im Ausland lebenden Ehepartner gestellten Scheidungsantrag zustimmt oder durch einen Rechtsanwalt einen eigenen Scheidungsantrag stellt;
  • die Zuständigkeit besteht auch in dem Land, in dem der antragsstellende Ehepartner seit mindestens einem Jahr lebt, wobei sich dieser Zeitraum auf ein halbes Jahr verkürzt, wenn er Staatsangehöriger dieses Landes ist. Für diese Variante spielt die Staatsangehörigkeit also doch eine – wenn auch nachgeordnete – Rolle.

Beispiel:

Jeśli żona chce wystąpić o rozwód w Niemczech po powrocie z Włoch, musi tylko czekać sześć miesięcy, jeśli ma obywatelstwo niemieckie, lub cały rok, jeśli nie ma obywatelstwa niemieckiego. Termin ten nie musi być jednak dotrzymany w momencie złożenia pozwu rozwodowego, lecz dopiero wtedy, gdy sąd podejmie decyzję o rozwodzie. Wniosek ten nie blokuje jednak drugiemu małżonkowi możliwości wszczęcia własnego postępowania rozwodowego w innym kraju. W tym przypadku zasada pierwszeństwa zawisłości sprawy uniemożliwia złożenie kolejnego wniosku po upływie terminu.

Jakie prawo rozwodowe ma zastosowanie do mojego rozwodu?

Po ustaleniu krajów, w których można złożyć pozew rozwodowy, należy wyjaśnić, jakie prawo materialne sąd uzna za właściwe na szczeblu lokalnym. Należy zauważyć, że regiony w wielu krajach mają swoje własne systemy prawne, które znacznie różnią się od siebie. Przykładami są stany USA, regiony Hiszpanii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Niektóre kraje zawsze zakładają możliwość zastosowania lokalnie obowiązującego prawa materialnego, np. stany USA, podczas gdy w większości innych krajów, zwłaszcza w Europie kontynentalnej, istnieją odrębne przepisy międzynarodowego prawa rodzinnego w zakresie wyboru prawa właściwego dla rozwodów. W tym obszarze rozporządzenia znajduje się rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodów i separacji prawnej - tzw. rozporządzenie ROME III. Uciążliwy element nazwy ("wzmocniona współpraca") tego rozporządzenia wskazuje, że kilka państw członkowskich UE nie było gotowych do uczestnictwa w całości lub w części w jednolitym rozporządzeniu dotyczącym prawa właściwego (np. Niderlandy, Polska, Szwecja, Republika Czeska); państwa członkowskie, które chciały się zjednoczyć, musiały zatem pójść drogą tzw. wzmocnionej współpracy. W uczestniczących państwach UE (oprócz Niemiec są to: Austria, Belgia, Bułgaria, Estonia, Francja, Grecja, Hiszpania, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Węgry i Włochy) rozporządzenie "Rzym III" ponownie stosuje się powszechnie i rozszerza się w jego indywidualnym zakresie stosowania na obywateli nieuczestniczących państw UE oraz obywateli tzw. państw trzecich (np. Rosji, USA, Turcji). Może to również oznaczać, że sąd niemiecki stosuje prawo państwa trzeciego, nawet jeśli jedno z małżonków posiada obywatelstwo niemieckie lub obywatelstwo innego państwa UE. W przypadku orzeczenia o prawie właściwym dla rozwodu rozporządzenie Rzym III określa pierwszeństwo porozumienia między małżonkami za obopólną zgodą. Może to być wtedy również system prawny państwa trzeciego. Jednakże zakres wyboru systemu prawnego za obopólną zgodą jest ograniczony. Możliwe opcje to 

  • die Rechtsordnung des Staats, in dem beide Ehepartner ihren gewöhnlichen Aufenthalt haben – oder hatten, wenn einer von ihnen noch dort lebt, oder 
  • die Rechtsordnung des Staats, dessen Staatsangehörigkeiten einer von ihnen hat oder
  • die Rechtsordnung des Staats, in dem das Scheidungsverfahren geführt wird. 

W tych ramach istnieje swobodny wybór pomiędzy rozpatrywanymi systemami prawnymi. Ważne jest, że rozporządzenie wyraźnie przewiduje możliwość dokonania wyboru prawa za obopólną zgodą w trakcie postępowania rozwodowego, o ile pozwala na to system prawny państwa, w którym prowadzone jest postępowanie - tak jest na przykład w przypadku Niemiec. Jedynie w przypadku braku wspólnego wyboru prawa przewiduje się następującą kolejność kontroli w celu ustalenia prawa właściwego, która również zależy przede wszystkim od miejsca zamieszkania obojga lub jednego z małżonków, a jedynie wtórnie od obywatelstwa. 

Das anzuwendende Recht bestimmt sich dann nach

a) Dem Recht des Staates in dem die Ehepartner zum Zeitpunkt der Anrufung des Gerichts beide ihren gewöhnlichen Aufenthalt haben, oder andernfalls 

b) dem Recht des Staates, in dem die Ehegatten zuletzt ihren gewöhnlichen Aufenthalt hatten, sofern dieser nicht vor mehr als einem Jahr vor Anrufung des Gerichts endete und einer der beiden Ehegatten zum Zeitpunkt der Anrufung des Gerichts dort noch seinen gewöhnlichen Aufenthalt hat, oder anderenfalls 

c) dem Recht des Staates dessen Staatsangehörigkeit beide Ehegatten zum Zeitpunkt der Anrufung des Gerichts besitzen, oder andernfalls 

d) dem Recht des Staates des angerufenen Gerichts.

Należy tu zaznaczyć, że należy ściśle przestrzegać kolejności badań. Tak więc gdy tylko jeden z warunków zacznie obowiązywać, pozostałe nie będą już testowane i nie będą rozstrzygające. Ma to na celu zapewnienie jasnego określenia prawa właściwego i uniemożliwienie każdemu z małżonków domagania się stosowania prawa, które jest dla niego korzystne. Z pewnością wskazane jest uzyskanie kompetentnej porady prawnej na wczesnym etapie procesu ustalania, aby móc wpłynąć na wystąpienie jednego lub drugiego stanu w odpowiednim czasie.

Szczególne cechy prawa rozwodowego różnych krajów

Warunki rozwodu są określane w różny sposób przez różne systemy prawne. Skutki rozwodu również często różnią się znacznie w zależności od warunków wstępnych i wyników. Wszystkie rozważane systemy prawne powinny zatem zostać dokładnie zbadane. Poniższy wybór nie może tego zastąpić i nie rości sobie prawa do kompletności; ma on na celu jedynie przedstawienie pierwszego przeglądu.

Włoskie prawo rozwodowe, które wcześniej było szczególnie rygorystyczne i przewidywało co najmniej trzyletni okres separacji, zostało w ostatnich latach gruntownie zreformowane, a okres separacji w przypadku rozwodu za obopólną zgodą został skrócony do sześciu miesięcy. W przypadku rozwodu za obopólną zgodą, wniosek o rozwód można złożyć w urzędzie stanu cywilnego.

Das Polnische Scheidungsrecht kennt noch die Schuldfeststellung, sieht daneben aber auch die Möglichkeit der einverständlichen Scheidung ohne Schudausspruch vor. Die Schuldfeststellung hat entscheidenden Einfluss darauf, ob nachehelicher Unterhalt zu gewähren ist. Auf die Bedürftigkeit des Ehepartners, der Ehegattenunterhalt verlangt, kommt es dann nicht vorrangig an. 

Austriackie prawo rozwodowe oferuje możliwość wyboru między rozwodem z orzeczeniem o winie a rozwodem po rozwiązaniu wspólnoty krajowej. Jeśli wina jednego z małżonków zostanie stwierdzona w trakcie rozwodu z winy, małżonek nie może już domagać się alimentacji - nawet jeśli jest w potrzebie.

Podobnie jak systemy prawne innych państw-następców byłego Związku Radzieckiego, rosyjskie prawo rozwodowe pozwala na wygodny i szybki rozwód, jeśli małżeństwo nie może być kontynuowane, dla jego ustalenia nie jest konieczny pewien okres separacji. Bez zgody żony mąż nie może ubiegać się o rozwód w czasie ciąży i przez okres jednego roku od urodzenia dziecka.

Podobnie jak w systemach prawnych Rosji i innych państw-następców byłego Związku Radzieckiego, ukraińskie prawo rozwodowe nie przewiduje specjalnego okresu separacji jako warunku koniecznego do uzyskania rozwodu. Dla rozwodu istotne jest stwierdzenie, że kontynuacja wspólnego życia małżonków i utrzymanie małżeństwa byłoby sprzeczne z interesami jednego z nich i podstawowymi interesami ich dzieci. Jeśli nie ma razem nieletnich, istnieje również szczególnie niedroga możliwość rozwodu za obopólną zgodą w urzędzie stanu cywilnego.

Czy moje obywatelstwo ma znaczenie dla rozliczenia uprawnień emerytalnych?

Na przykład w przypadku rozwodu ugodę rozwodową należy przeprowadzić z urzędu, tj. bez wyraźnego wniosku małżonków, jeżeli jedno lub oboje małżonków posiada obywatelstwo niemieckie. W przypadku małżeństw dwumianowych wdrożenie wyrównywania emerytur może prowadzić do znacznych opóźnień ze względu na często długie pozyskiwanie dowodów z zagranicy, co jest często postrzegane przez osoby zaangażowane jako nieproporcjonalnie uciążliwe, szczególnie w przypadku krótkiego małżeństwa. Jeżeli rozwód opiera się na innym prawie, korekty emerytury nie można przeprowadzić bez odpowiedniego wniosku, którego sądy rodzinne nie mogą pominąć, jeżeli prawnicy nie wskazują tego wyraźnie i podają okoliczności, z których wynika zastosowanie innego systemu prawnego.
Międzynarodowe prawo rodzinne oferuje szerokie możliwości, które chętnie bym dla ciebie zbadał.